ข้อมูลทั่วไป
จังหวัดพิษณุโลกมีพื้นที่ประมาณ 10,815,854 ตารางกิโลเมตร อยู่ในเขตภาคเหนือตอนล่าง ที่ตั้งเมืองเดิมอยู่ระหว่างแม่น้ำน่านและแม่น้ำแควน้อย จึงเรียกว่า
เมืองสองแคว ลักษณะภูมิประเทศด้านตะวันออกเป็นเทือกเขาสูง มีที่ราบลุ่มแม่น้ำเนื่องจากมีแม่น้ำไหลผ่านหลายสาย มีพื้นที่ป่าไม้คิดเป็นร้อยละ 36.43 ของเนื้อที่จังหวัดทั้งหมด ส่วนใหญ่เป็นป่าเบญจพรรณผสมป่าดิบแล้ง ต้นไม้ประจำจังหวัด คือ ปีบ ส่วนดอกไม้ประจำจังหวัด คือ ดอกนนทรี นอกจากนี้ยังมีขนบธรรมเนียมประเพณีที่โดดเด่นและเกี่ยวข้องกับการใช้ประโยชน์ความหลากหลายทางชีวภาพในท้องถิ่น เช่น การเล่นมังคละ ประเพณีปักธงชัย และการเล่นนางด้ง เป็นต้น
มีภูมิปัญญาท้องถิ่นที่หลากหลาย เช่น ผ้าทอลายดอกปีบ กล้วยตาก ผ้าขาวม้าพรหมพิราม น้ำปลาบางระกำ ผ้าขาวม้าพรหมพิราม และการทำเกลือสินเธาว์ เป็นต้น


ความหลากหลายในระบบนิเวศ
ระบบนิเวศภูเขา 
สามารถพบระบบนิเวศภูเขาในพื้นที่ที่มีความสูงเกิน 1,000 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง ดังนี้ เขาแคในอุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง (1,028 เมตร) ภูหมันขาว และภูลมโลในอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า (1,820 และ 1,664 เมตร) และภูเมี่ยง-ภูทองในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเมี่ยง-ภูทอง (1,564 เมตร)
ระบบนิเวศป่าไม้ 
มีพื้นที่ป่าคิดเป็นร้อยละ 36.43 ของเนื้อที่จังหวัดทั้งหมด พบทั้งสังคมพืชป่าเต็งรัง ป่าผสมผลัดใบ ป่าดิบเขา และป่าสนเขา เป็นต้น
ระบบนิเวศแห้งแล้งและกึ่งชื้น 
พบได้ที่ ทุ่งหญ้า อุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง
ระบบนิเวศเกษตร
จังหวัดพิษณุโลกมีพื้นที่ถือครองทางการเกษตรร้อยละ 35.57 ของพื้นที่ทั้งหมด การใช้ที่ดินเพื่อทำการเกษตรส่วนใหญ่เป็นพื้นที่นาร้อยละ 60.39 ของพื้นที่ทำการเกษตรทั้งหมด รองลงมาเป็นพื้นที่ทำไร่ และพื้นที่ปลูกไม้ผล/ไม้ยืนต้น เป็นต้น พืชเศรษฐกิจที่สำคัญของ ได้แก่ ข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ มันสำปะหลัง อ้อย สับปะรด และถั่วเหลือง เป็นต้น ปศุสัตว์ที่สำคัญ ได้แก่ การเลี้ยงโคเนื้อ กระบือ สุกร และสัตว์ปีก เป็นต้น
ระบบนิเวศแหล่งน้ำในแผ่นดิน
แหล่งน้ำในแผ่นดินที่สำคัญ เช่น แม่น้ำน่าน แม่น้ำยม แม่น้ำแควน้อย แม่น้ำวังทอง และแม่น้ำเหือง เป็นต้น
 
ความหลากหลายของสายพันธุ์


ความหลากหลายของสายพันธุ์พืช เช่น กล้วยน้ำว้าพันธุ์มะลิอ่อง ข้าวเหนียวพันธุ์ลืมผัว ข้าวเจ้าพันธุ์ปิ่นแก้ว และส้มโอทะเลแก้ว เป็นต้น
ความหลากหลายของสายพันธุ์สัตว์ เช่น สุนัขบางแก้ว ไก่เหลืองหางขาว โคเนื้อพันธุ์ตาก
และกระบือพื้นเมือง เป็นต้น
 
ความหลากหลายของชนิดพันธุ์

ความหลากหลายของชนิดพันธุ์พืช

พบไม่น้อยกว่า 242 ชนิด เช่น ก่วมแดง มะมือ กุ๊ก มะเหลี่ยมหิน สะเดาช้าง โมกมัน หนวดปลาหมึกเขา มือชาง เทียนนายเนย กำลังเสือโคร่ง เพกา งิ้วป่า พะอง ติ้วเกลี้ยง สมอไทย ขี้อ้าย ส้านใบเล็ก กระบาก ยางแดง สตีต้น เหง้าน้ำทิพย์ เม้าแดง เหมือดโลด เปล้าใหญ่ ปอแต๊บ มะคังดง กางหลวง แดง พะยูง ประดู่ ก่อพวง โกงกางเขา กระบก ผ่าเสี้ยน กาสามปีก ตะแบกแดง ขี้ครอก กร่าง มะเดื่อปล้อง กำลังช้างเผือก คำมอกหลวง กระทุ่มเนิน
ข้าวสารป่า หัสคุณ ชมพูพาน ลำพูป่า ชุมแพรก โมฬีสยาม กำยาน สารภีป่า พลับพลา ค้อ ผักปลาบนา
หญ้าหัวรากน้อย เอื้องหมายนา กกใบสั้น มันดง หญ้าดอกคำ สิงโตปากนนกแก้ว กะเรกะร่อนเขา ม้าวิ่ง ลิ้นมังกร เอื้องหางกระรอก เอื้องลำต่อ หญ้าหวาย เปราะภูเมี่ยง ข่าลิง กระทือลิง เมื่อย สนสองใบ พญามะขามป้อม และพญาไม้ เป็นต้น
 

ความหลากหลายของชนิดพันธุ์สัตว์
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม พบไม่น้อยกว่า 101 ชนิด เช่น ลิ่นชวา กระแตเหนือ ค้างคาวขอบหูขาวกลาง ค้างคาวมงกุฎหูโตมาร์แชล ค่างแว่นถิ่นเหนือ หมาจิ้งจอก หมาหริ่ง ชะมดแผงหางปล้อง พังพอนเล็ก แมวดาว เสือดาว หมูป่า เก้ง กระทิง กระรอกหลากสี กระเล็นขนปลายหูยาว เม่นใหญ่ และกระต่ายป่า เป็นต้น
นก พบไม่น้อยกว่า 300 ชนิด เช่น นกกระทาทุ่ง ไก่ป่า เป็ดแดง นกคุ่มอืดใหญ่ นกหัวขวานแดงหลังลาย นกตั้งล้อ นกกะรางหัวขวาน นกตะขาบทุ่ง นกจาบคาหัวสีส้ม นกอีวาบตั๊กแตน นกบั้งรอกใหญ่ นกกระปูดเล็ก นกแอ่นตาล
นกแอ่นฟ้าหงอน นกเค้ากู่ นกเขาเขียว นกกระแตแต้แว้ด เหยี่ยวขาว นกยางกรอกพันธุ์จีน นกพญาปากกว้างหางยาว นกเขียวคราม นกสาลิกาเขียว นกกะลิงเขียดสีเทา นกแอ่นพง นกพญาไฟใหญ่ นกอีแพรดคิ้วขาว นกแซงแซวหางบ่วงใหญ่ นกขมิ้นน้อยธรรมดา นกจับแมลงคอน้ำตาลแดง นกกางเขนน้ำหัวขาว นกขุนทอง นกไต่ไม้ท้องสีเม็ดมะขาม นกติตแก้มเหลือง นกนางแอ่นตะโพกแดง นกปรอดเล็กตาขาว นกยอดข้าวหางแพนหัวแดง
นกแว่นตาขาวสีทอง นกกระจิบคอดำ นกกระจิ๊ดหางขาวเล็ก นกกะรางคอดำ นกจาบดินอกลาย
นกระวังไพรปากเหลือง นกกินแมลงอกเหลือง นกมุ่นรกตาขาว นกภูหงอนท้องขาว นกกาฝากปากหนา
นกกินปลีแก้มสีทับทิม นกกระจอกบ้าน นกเด้าดินทุ่ง และนกกระติ๊ดเขียว เป็นต้น
สัตว์เลื้อยคลาน พบไม่น้อยกว่า 77 ชนิด เช่น เต่าเหลือง เต่าปูลู จิ้งจกหางหนาม จิ้งจกหางแบน ตุ๊กแกบ้าน
กิ้งก่าเขาเล็ก กิ้งก่าแก้ว แย้ จิ้งเหลนหลากลาย จิ้งเหลนภูเขาอินเดีย งูเหลือม งูลายสอใหญ่ และงูจงอาง เป็นต้น
สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก พบไม่น้อยกว่า 42 ชนิด เช่น กระท่าง อึ่งกรายลายเลอะ อึ่งกรายห้วยใหญ่ คางคกบ้าน เขียดจะนา เขียดหลังปุ่ม กบบัว กบห้วยขาปุ่ม ปาดแคระ ปาดจิ๋วพม่า อึ่งอ่างบ้าน อึ่งน้ำเต้า และอึ่งหลังขีด เป็นต้น

การคุกคาม

การสูญเสียถิ่นที่อยู่อาศัย เช่น การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าและแหล่งต้นน้ำลำธารเพื่อเกษตรกรรม การใช้ประโยชน์จากระบบนิเวศ และทรัพยากรชีวภาพที่ไม่ยั่งยืน เช่น การล่าสัตว์ ไฟป่า กิจกรรมการท่องเที่ยว และการเก็บหาของป่าเกินขีดจำกัด มลพิษ และชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกราน

ชนิดพันธุ์ที่ถูกคุกคาม

พืช กลุ่มใกล้สูญพันธุ์ 5 ชนิด ได้แก่ เทียนดำรง สร้อยสยาม Oberonia longirachis เอื้องฟันปลา และUncifera thailandica กลุ่มมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ 6 ชนิด ได้แก่ เต่าให้ขนใบกว้าง Impatiens salaengensis Impatiens smitinandii เหง้าน้ำทิพย์ กุหลาบขาว และทะนงขอบจัก
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม กลุ่มใกล้สูญพันธุ์ 3 ชนิด ได้แก่ ค้างคาวมงกุฎหูโตมาร์แชล ช้างป่า และเสือโคร่ง กลุ่มมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ 10 ชนิด ได้แก่ ค้างคาวดอย ค้างคาวยอดกล้วยปีกใส กระรอกบินเท้าขน เสือปลา เสือไฟ เสือดาว หมาจิ้งจอก ค่างแว่นถิ่นเหนือ ชะนีมือขาว และกระทิง
นก กลุ่มใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง 1 ชนิด ได้แก่ เป็ดก่า กลุ่มใกล้สูญพันธุ์ 2 ชนิด ได้แก่ นกอินทรีหัวไหล่ขาว และนกมุ่นรกคอแดง กลุ่มมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ 5 ชนิด ได้แก่ นกเปล้าหางเข็มหัวปีกแดง เหยี่ยวปีกแดง นกปีกแพรสีเขียว นกอีแพรดคิ้วขาว และนกปากนกแก้วหางสั้น
สัตว์เลื้อยคลาน กลุ่มใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง 1 ชนิด ได้แก่ จระเข้น้ำจืด กลุ่มใกล้สูญพันธุ์ 1 ชนิด ได้แก่ เต่าปูลู กลุ่มมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ 1 ชนิด ได้แก่ เต่านา

พื้นที่คุ้มครอง

อุทยานแห่งชาติ มีอุทยานแห่งชาติ 5 แห่ง ได้แก่ อุทยานแห่งชาติแก่งเจ็ดแคว อุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง อุทยานแห่งชาติน้ำตกชาติตระการ อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า และอุทยานแห่งชาติภูสอยดาว
วนอุทยาน มีวนอุทยาน 1 แห่ง ได้แก่ วนอุทยานเขาพนมทอง
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า มีเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า 2 แห่ง ได้แก่ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเมี่ยงและภูทอง และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูขัด
ป่าสงวนแห่งชาติ มีป่าสงวนแห่งชาติ 13 แห่ง พื้นที่รวม 3,292,881.9 ไร่ เช่น ป่าสงวนแห่งชาติป่าเนินเพิ่ม และป่าสงวนแห่งชาติป่าลุ่มน้ำวังทองฝั่งซ้าย เป็นต้น

 

พื้นที่สำคัญเพื่อการอนุรักษ์พืช
มีพื้นที่สำคัญเพื่อการอนุรักษ์พืช 2 แห่ง ได้แก่ ภูเมี่ยง-ภูทอง และภูหินร่องกล้า
ป่าชุมชนที่สำคัญ
มีป่าชุมชนที่กรมป่าไม้ได้อนุมัติตั้งแต่ปีงบประมาณ 2543 จนถึงปัจจุบันจำนวน 122 โครงการ เช่น ป่าหมู่บ้านบ้านหนองยาง และป่าชุมชนบ้านแก่งทุ่ง เป็นต้น